Geen indult, dat in uitzonderlijke gevallen een homiletische bijdrage van een lekengelovige toestaat na de verkondiging van het Evangelie in het kader van de Eucharistieviering

Uwe Excellentie, ik heb de brief van 30 maart 2026 ontvangen, waarin Uwe Excellentie namens de Duitse Bisschoppenconferentie aan dit Dikasterie een verzoek ter beoordeling heeft voorgelegd voor de verlening van een indult, dat in uitzonderlijke gevallen een homiletische bijdrage van een lekengelovige toestaat na de verkondiging van het Evangelie in het kader van de Eucharistieviering.

Allereerst wil ik mijn oprechte dankbaarheid uitspreken voor de pastorale zorg die ten grondslag ligt aan dit verzoek en voor de wens om een passende geestelijke begeleiding van de aan u toevertrouwde parochies te waarborgen.

Het aangevraagde indult heeft betrekking op de bepaling van can. 767 § 1[30|+868] van het Codex van het canoniek recht, volgens welke de homilie, als integraal onderdeel van de liturgie, voorbehouden is aan een priester of diaken. Deze norm is herhaaldelijk door het leergezag bevestigd, met name in de instructie "Redemptionis Sacramentum[569]" (nrs. 64-66)[569|64-66], die uitdrukkelijk de mogelijkheid uitsluit dat leken gelovigen tijdens de viering van de Mis de homilie houden, zelfs onder een andere benaming.

Deze norm heeft niet alleen een disciplinair karakter, maar weerspiegelt een realiteit die nauw verbonden is met de theologische en liturgische aard van de homilie. Als een op zichzelf staande handeling van de woorddienst is zij onlosmakelijk verbonden met de verkondiging van het Evangelie en met het voorzitterschap van de viering, en vormt zij een specifieke uitoefening van het munus docendi, dat aan de gewijde ambtsdrager is toevertrouwd.

Deze verantwoordelijkheid van de gewijde ambtsdrager is geworteld in de essentie van de heilige liturgie zelf, die niet louter een gelegenheid tot onderricht is, maar de bij uitstek geschikte plaats waar de gelovigen worden opgenomen in het mysterie van de verlossing. Zoals paus Leo XIV onlangs tijdens de algemene audiëntie van 20 mei 2026 opmerkte: „De liturgie ondersteunt de gelovigen door hen steeds weer onder te dompelen in het Paasfeest van de Heer; zo worden zij door de verkondiging van het Woord, de viering van de sacramenten en het gezamenlijke gebed gesterkt, bemoedigd en vernieuwd in hun geloofsijver en hun zending.” 1. De liturgie in het mysterie van de Kerk, [[9877|+9]]

Aangezien het voorbehouden van de preek aan de gewijde ambtsdrager deel uitmaakt van de sacramentele en liturgische structuur van de eucharistieviering zelf, kan er, zelfs bij het bestaan van zwaarwegende pastorale overwegingen, geen dispensatie door middel van een indult worden verleend van de in can. 767 § 1[30|+868] vastgelegde norm.

De verkondiging van het Woord van God binnen de liturgische vergadering is onlosmakelijk verbonden met een zending die binnen de Kerk wordt ontvangen. Catechismus van de Katholieke Kerk, 875[[1|875]] Deze kerkelijke zending komt sacramenteel tot uiting door de heilige wijding. Canon 1009 §3[30|+2751], gewijzigd door paus Benedictus XVI in het motu proprio Omnium in mentem[3310], bepaalt: „Wie de Wijding tot bisschop of priester heeft ontvangen, ontvangt de zending en de bevoegdheid om te handelen “in personae Christi Capitis” - "in de persoon van Christus het Hoofd"; de diakens echter ontvangen de kracht om het volk van God te dienen in de diaconie van de liturgie, van het woord en van de naastenliefde.” Dit onderscheid leidt niet tot ongelijkheid onder de gedoopten, maar weerspiegelt de verscheidenheid aan gaven en diensten binnen het ene Lichaam van Christus. (1 Kor. 12, 18-19)[[b:1 Kor. 12, 18-19]]

Woord en Sacrament zijn in de Eucharistieviering onlosmakelijk met elkaar verbonden. Bijgevolg is de verkondiging van het Woord in het kader van de liturgische handeling, en vooral de preek, krachtens het wijdingssacrament voorbehouden aan de gewijde ambtsdrager en kan deze niet worden gedelegeerd. Om deze reden stelt de basisregeling van het Romeinse Missaal duidelijk: „De homilie dient gewoonlijk door de priester die celebreert, zelf gehouden te worden ofwel door hem te worden toevertrouwd aan een concelebrerende priester of soms eventueel ook aan een diaken, maar nooit aan een leek.” Institutio Generalis Missalis Romani, 66[[1798|66]]

Dienovereenkomstig kunnen criteria zoals een betere theologische voorbereiding of communicatieve vaardigheden van de kant van de leken, hoe waardevol die op zich ook mogen zijn, niet rechtvaardigen dat de homilie aan hen wordt toevertrouwd, onverminderd de bepalingen van can. 766[30|+87]. Het gaat hierbij ook niet louter om een kwestie van theologische competentie. Voor de priester vormen de voorbereiding en het houden van de homilie een integraal onderdeel van zijn priesterlijke dienst en zijn spiritualiteit en kunnen daar niet van worden gescheiden.

In dit verband is het veelzeggend dat paus Franciscus in "Desiderio Desideravi" nr. 36[8667|36] de dienst van de gewijde herders „zondag na zondag” juist beschrijft als het inleiden van de gelovigen in het mysterie dat in de liturgie wordt gevierd: „De gewijde bedienaren verrichten een pastorale handeling van fundamenteel belang, wanneer zij de gedoopte gelovigen bij de hand nemen om hen binnen te leiden in de herhaalde Paaservaring.”

Tegelijkertijd is het belangrijk om de reële uitdagingen te erkennen die vaak de kwaliteit van de homiletische verkondiging aantasten. Deze zouden moeten aanzetten tot een hernieuwde inzet voor opleiding en bijscholing, zodat de homilie haar „bijna sacramentele karakter” vgl: Evangelii Gaudium, 142[[[4984|142]]] ten volle kan ontplooien.

In het licht van deze overwegingen lijkt het voorgestelde onderscheid tussen een „homilie”, die voorbehouden is aan de gewijde ambtsdrager, en een mogelijke „homilie”, die aan een lekengelovige wordt toevertrouwd, niet toelaatbaar, aangezien de voorgestelde plaats – onmiddellijk na het Evangelie – en de uitgeoefende functie in wezen overeenkomen met die van de homilie zelf.

Afgezien daarvan wordt niet duidelijk dat de huidige situatie een dergelijke noodsituatie of een echte pastorale noodtoestand vormt die een afwijking zou rechtvaardigen van een norm die zo nauw verbonden is met de aard van de liturgische handeling. In feite geldt: waar een priester aanwezig is voor de viering van de Eucharistie, is hij daarmee tegelijkertijd ook aanwezig om de homilie te houden, een taak die hem krachtens zijn wijding toekomt. Situaties waarin de celebrant verhinderd is – bijvoorbeeld vanwege een tijdelijke lichamelijke beperking – vormen slechts incidentele en tijdelijke omstandigheden, die niet kunnen worden beschouwd als een rechtvaardiging voor een blijvende pastorale noodzaak. Omgekeerd geldt: waar geen priester beschikbaar is, vindt er geen Eucharistieviering plaats; in plaats daarvan wordt er, overeenkomstig de normen van de Kerk voor vieringen van het Woord van God, gezorgd voor geschikte vormen van verkondiging of uitleg van de Heilige Schrift, die aan leken kunnen worden toevertrouwd zonder dat hiervoor een bijzonder indult vereist is.

Bovendien zij erop gewezen dat de geldende regeling reeds voorziet in vormen van verkondiging die aan leken worden toevertrouwd buiten de homilie en de Eucharistieviering om vgl: Codex Iuris Canonici, 766[[[30|766]]] en die, afhankelijk van de behoeften van de deelkerken, kunnen worden bevorderd.

In dit verband kan het nuttig zijn eraan te herinneren dat het Wetboek van Canoniek Recht[30] weliswaar geen uitputtende opsomming van dergelijke vormen van verkondiging bevat, maar dat zowel de structuur ervan als de kerkelijke praktijk ondubbelzinnig voorzien in een breed spectrum aan mogelijkheden die reeds op vruchtbare wijze in het leven van de Kerk aanwezig zijn. Daartoe behoren bijvoorbeeld de catechese vgl: can. 774 § 1[[[30|+886]]], het godsdienstonderwijs, spirituele lezingen of theologische bijeenkomsten, bezinningsdagen en retraites, evenals getuigenissen en diverse pastorale bijeenkomsten. Evenzo vormen vormen van verkondiging zoals overwegingen, vermaningen of catechetische onderrichtingen, wanneer deze worden gegeven in het kader van vieringen die uitsluitend uit de liturgie van het Woord bestaan (bijvoorbeeld zondagse vieringen bij afwezigheid van een priester, vieringen van het Woord van God, boetediensten of soortgelijke bijeenkomsten), geen uitzondering op de voor de preek geldende voorschriften, maar vormen veeleer een toepassing van de ruimer geformuleerde canonieke bepalingen met betrekking tot de verkondiging.

In dit kader kan de diocesane bisschop overeenkomstig can. 772 § 1[30|+883] passende omstandigheden voor dergelijke vormen van verkondiging vaststellen. Hij kan echter geen dispensatie verlenen van de norm die de homilie voorbehoudt aan de gewijde ambtsdragers. vgl: can. 767 § 1[[[30|+878]]] vgl: AAS 79 (1987), 1249[[[3632]]] Leken mogen tijdens de Eucharistieviering niet de homilie houden op de plaats die voor de homilie is bestemd.

Leken kunnen op vele manieren een waardevolle bijdrage leveren aan het leven van de Kerk en aan de verkondiging van het Evangelie, onder andere door mee te werken aan de voorbereiding van homilie en aan andere vormen van catechese en evangelisatie. Een dergelijke samenwerking, mits op gepaste wijze gestimuleerd, verrijkt de gewijde ambtsdragers zelf en respecteert tegelijkertijd de respectieve rollen die eigen zijn aan elke levensstatus.

De bovenstaande overwegingen bevestigen dat het voorbehouden van de homilie aan de gewijde ambtsdrager in het kader van de Eucharistieviering voortvloeit uit het sacramentele en liturgische karakter van de handeling zelf, alsook uit de bijzondere verantwoordelijkheid die door de heilige wijding is toevertrouwd voor de verkondiging van het Woord in de heilige liturgie. Om deze reden kan er geen dispensatie door middel van een indult worden verleend van de norm die is vastgelegd in can. 767 § 1[30|+868].