Toelichting bij Ambrosius van Milaan: "De Virginibus"

Van Lactantius vernamen wij in deze serie het vaak gruwelijk verhaal, hoe de heidensche romeinsche keizers, die het Christendom vervolgden, aan hun eind zijn gekomen.

Ook Sint Ambrosius, aartsbisschop van Milaan, heeft over den dood van romeimsche keizers geschreven in twee zeer schoone lijkreden op Valentianus I en Theodosius den Grooten, Maar nu betrof het christelijke keizers. Toen Ambrosius in 373 bisschop werd, was het Romeinsche Rijk een christelijke Staat! Toch lijkt dat mooier dan het was. De keizers vanaf Konstantijn bemoeiden zich maar al te veel met de aangelegenheden der Kerk en juist in de dagen van Ambrosius was dat noodlottig, wijl toen de Christenheid verdeeld was in twee vijandige kampen: Katholieken en Arianen en verschillende keizers krachtig partij· trokken voor de ketters. Onversaagd, onwankelbaar trad Sint Ambrosius steeds op voor de rechten van Christus' Kerk. Als men in zijn preeken en brieven leest over die scherpe en pijnlijke conflicten, krijgt men den indruk dat Ambrosius een krachtfiguur was, de felle voorvechter, de koene kampioen voor God en Kerk. Maar diezelfde Ambrosius was niet enkel krachtig kerkvorst, maar ook en vooral de zorgzame Vader, de liefdevolle leider der zielen. Hij heeft niet enkel onverbiddelijken strijd gevoerd voor de rechtspositie der Kerk, voor de Kerk als uitwendige organisatie, maar ook geijverd in woord en geschrift voor de geestelijke Kerk in de harten der menschen, voor de Kerk als mystiek Lichaam. van Christus. En daarbij heeft hij vooral geijverd voor den maagdelijken staat. Daarover heeft hij meerdere werken geschreven. Van het grootste en voornaamste, het driedeelige werk "Over de Maagden" bieden wij hier de vertaling.

Om dit werk op juiste wijze te waardeeren, moet men zich den levensloop van onzen Heilige herinneren. Daartoe mogen wij wel verwijzen naar ons "Sint Ambrosius van Milaan" in de Serie: Gemeenschap der Heiligen (1935), maar enkele gegevens zijn hier toch gewenscht.

Ambrosius werd in 339 te Trier geboren als zoon van den praefectus praetorio Galliarum, den hoogsten keizerlijken ambtenaar, die toen vrijwel geheel West-Europa bestuurde. Na vaders dood reisde de familie terug naar Rome, waar zij huis en buitenverblijf bezat. Zij was verwant met de voornaamste aristocratische families van het oude Rome. Ambrosius volgde, na zijn rechtsgeleerde studie, de ambtelijke loopbaan en was op vrij jeugdigen leeftijd gouverneur der provincies Aemilië en Ligurié (het westelijk deel van Noord-Italië). Na den dood van den ariaanschen bisschop Auxentius wordt gouverneur Ambrosius eenstemmig door clerus en volk, door katholiek en Ariaan, tot bisschop van Milaan gekozen. Hij was totaal verbijsterd, maar moest weldra zijn tegenstand opgeven. Hij ontving het H. Doopsel en de achtereenvolgende wijdingen en werd begin December 373 bisschop gewijd.

Wel was hij zeer ontwikkeld in taal en letterkunde en rechtswetenschap, maar theologisch was hij niet geschoold. Hij heeft dat tekort trachten in te halen door ingespannen studie van de H. Schrift, vooral in de nachtelijke uren, want overdag werd hem geen tijd gelaten. Toch heeft hij dat tekort sterk gevoeld en het is dan ook niet te verwonderen, dat hij in zijn preeken en andere exegetische werken doorloopend steunt op werk van zijn voorgangers, vooral S. Basilius.

Maar des te opvallender is, dat hij nog geen drie jaren na zijn bisschopskeuze reeds zijn boeken over de Maagden[884] schreef, waarbij hij wel gebruik kon maken van werken van S. Cyprianus en van grieksche Vaders, maar die toch voor een groot deel oorspronkelijk zijn. Juist daarom ook leek ons dit werk bijzonder geschikt, om Sint Ambrosius te leeren kennen. En het onderwerp is van belang voor alle tijden. Hij is wel een zeer enthousiast bewonderaar en bevorderaar van den maagdelijken staat! Wel weerlegt hij een paar maal de tegenwerping, dat hij het huwelijk zou veroordeelen, maar zijn voorliefde voert hem toch soms tot eenzijdigheid. Zoo wijst hij in boek I hfdst. 6[8884|+22] eenzijdig op de lasten van het moederschap zonder een woord van waardeering voor de verhevenheid en aantrekkelijkheid van dat moederschap. Men beschouwe dit als de gewone fout van lofredenaars. Overigens getuigt dit werk wel van diep indenken en inleven in den geest van het Christendom en eert het den man die zoo onverwacht uit wereldsch milieu en uit politieke loopbaan tot het bisschopsambt werd geroepen en reeds zoo spoedig daarna in staat was, zulk een werk te schrijven. Het werk bevat zeer schoone passages. Die over den marteldood van Sinte Agnes in het begin en de onthoofding van Joannes den Dooper aan het eind zijn overgenomen in de liturgie. De schildering van Maria als spiegel der maagden in het begin van het tweede boek toont ons Ambrosius als den vurigen en naar onze meening eersten Mariavereerder onder de Vaders. (vgl. onze "Mariavereering in de eerste eeuwen der Kerk", Collectanea Franciscana Neerlandica V, 1940).

Wij gebruikten de nieuwe editie van O. Faller S.J. in Florilegium Patristicum fasc. 31, 1933.