Noem de dood bij zijn naam

Dierbare broeders en zusters,

Aan het begin van elk liturgisch seizoen herontdekken we met vreugde de genade van het kerk-zijn, namelijk een gemeenschap die bijeen komt om naar het woord van God te luisteren. De stem van de profeet Joël spreekt tot ons, haalt ons uit ons isolement en toont ons de dringende noodzaak van bekering, die altijd zowel persoonlijk als openbaar is: "Verzamelt het volk, belegt een heilige bijeenkomst, brengt de ouderlingen samen en verzamelt ook de kinderen en de zuigelingen" (Joël 2, 16)[b:Joël 2, 16]. Hij noemt de meest kwetsbaren en degenen die het minst geschikt zijn voor grote bijeenkomsten, degenen wier afwezigheid gemakkelijk te rechtvaardigen zou zijn. De profeet verwijst vervolgens naar man en vrouw: hij lijkt hen uit de beslotenheid van hun huwelijksleven te roepen, zodat zij zich deel voelen van een grotere gemeenschap. Vervolgens wendt hij zich tot de priesters, die zich – bijna uit plichtsbesef – al "tussen de voorhal en het altaar" bevinden (v. 17)[b:Joël 2, 17]. Zij worden uitgenodigd om te huilen en namens allen deze passende woorden uit te spreken: "Spaar uw volk, o Heer!" (v. 17)[b:Joël 2, 17].

Ook vandaag de dag blijft de vastentijd een krachtige tijd voor de gemeenschap: "Verzamelt het volk, belegt een heilige bijeenkomst" (Joël 2, 16)[b:Joël 2, 16]. We weten dat het steeds moeilijker is geworden om mensen bij elkaar te brengen en hen het gevoel te geven dat ze een gemeenschap vormen – niet op een nationalistische en agressieve manier, maar in een gemeenschap waarin ieder van ons zijn plaats vindt. Tijdens de vastentijd wordt inderdaad een volk gevormd dat zijn zonden erkent. Deze zonden zijn kwaden die niet afkomstig zijn van vermeende vijanden, maar die ons hart kwellen en in ons bestaan. We moeten hierop reageren door moedig de verantwoordelijkheid ervoor te aanvaarden. Bovendien moeten we aanvaarden dat deze houding weliswaar tegen de cultuur ingaat, maar een authentieke, eerlijke en aantrekkelijke keuze is, vooral in onze tijd, waarin het zo gemakkelijk is om ons machteloos te voelen tegenover een wereld die in brand staat. De Kerk bestaat werkelijk als een gemeenschap van getuigen die hun zonden erkennen.

Zonde is natuurlijk persoonlijk, maar krijgt vorm in de reële en virtuele context van het leven, in de houding die we ten opzichte van elkaar aannemen en die ons wederzijds beïnvloedt, en vaak binnen reële economische, culturele, politieke en zelfs religieuze 'structuren van zonde'. De Schrift leert ons dat het verzetten tegen afgoderij door de levende God te aanbidden, betekent dat we durven vrij te zijn en vrijheid herontdekken door een exodus, een reis, waarbij we niet langer verlamd, star of zelfgenoegzaam zijn in onze standpunten, maar samenkomen om in beweging te komen en te veranderen. Hoe zeldzaam is het om volwassenen te vinden die berouw tonen – individuen, bedrijven en instellingen die toegeven dat ze fout hebben gehandeld!

Vandaag staan we juist stil bij deze mogelijkheid van berouw. Het is inderdaad geen toeval dat zelfs in geseculariseerde contexten veel jongeren, meer dan in het verleden, openstaan voor de uitnodiging van Aswoensdag. Vooral jongeren begrijpen heel goed dat het mogelijk is om een rechtvaardige levensstijl te leiden en dat er verantwoording moet worden afgelegd voor wandaden in de Kerk en in de wereld. We moeten daarom beginnen waar we kunnen, bij de mensen om ons heen. "Nu is er die gunstige tijd, vandaag is het de dag van het heil!" (2 Kor. 6, 2)[b:2 Kor. 6, 2]. Laten we daarom de missionaire betekenis van de vastentijd omarmen, niet op een manier die ons afleidt van onze individuele inspanningen, maar op een manier die deze periode introduceert aan de vele rusteloze mensen van goede wil die op zoek zijn naar authentieke manieren om hun leven te vernieuwen, in de context van het Rijk van God en zijn gerechtigheid.

"Moet men onder de volken zeggen: Waar blijft hun God?'" (Joël 2, 17)[b:Joël 2, 17]. De vraag van de profeet is een waarschuwing. Ze herinnert ons er ook aan wat anderen van ons denken, vooral degenen die het volk van God van buitenaf observeren. De vastentijd spoort ons aan tot een koerswijziging – bekering – die onze verkondiging geloofwaardiger maakt.

Zestig jaar geleden, enkele weken na de afsluiting van het Tweede Vaticaans Concilie, besloot de heilige Paulus VI om de asceremonie in het openbaar te vieren tijdens een algemene audiëntie in de Sint-Pietersbasiliek, zodat het gebaar dat we vandaag gaan maken voor iedereen zichtbaar zou zijn. Hij sprak ervan als een "strenge en opvallende boeteceremonie" De onvervangbare waarde van boetedoening, [[9829|+2]] die het gezond verstand tart en tegelijkertijd beantwoordt aan de eisen van onze cultuur. Hij zei: "In onze tijd kunnen we ons afvragen of deze pedagogie nog begrijpelijk is. Wij antwoorden bevestigend, omdat het een realistische pedagogie is. Het is een strenge herinnering aan de waarheid. Het brengt ons tot een juist begrip van ons bestaan en onze bestemming." De onvervangbare waarde van boetedoening, [[9829|+3]]

Paulus VI zei dat deze "boetedoeningpedagogie de moderne mens op twee manieren verrast": de eerste is "zijn enorme vermogen tot zelfbedrog, autosuggestie en systematische zelfmisleiding over de realiteit van het leven en zijn waarden". Het tweede aspect is "het fundamentele pessimisme" dat Paulus VI overal ontdekte: "Het meeste materiaal dat ons vandaag door de filosofie, de literatuur en het amusement wordt aangeboden", zei hij, "komt tot de conclusie van dat alles uiteindelijk ijdel is, dat het leven oneindig triest is, de metafysica van de absurditeit en nietsheid. Dit materiaal is een rechtvaardiging voor het gebruik van as." De onvervangbare waarde van boetedoening, [[9829|+3]]

Vandaag kunnen we erkennen dat zijn woorden profetisch waren, aangezien we in de as die ons wordt opgelegd het gewicht zien van een wereld die in brand staat, van hele steden die door oorlog zijn verwoest. Dit komt ook tot uiting in de as van het internationaal recht en de gerechtigheid tussen volkeren, de as van hele ecosystemen en de harmonie tussen volkeren, de as van kritisch denken en oude lokale wijsheid, de as van dat gevoel van het heilige dat in elk schepsel huist.

"Waar is hun God?", vragen de volkeren zich af. Ja, beste vrienden, de geschiedenis, en nog meer ons eigen geweten, vraagt ons om de dood te benoemen voor wat hij is, en zijn sporen in ons te dragen, terwijl we ook getuigen van de verrijzenis. We erkennen onze zonden zodat we ons kunnen bekeren; dit is op zich al een teken en getuigenis van de verrijzenis. Het betekent namelijk dat we niet in de as zullen blijven liggen, maar zullen opstaan en opnieuw zullen opbouwen. Dan zal het Paastriduum, dat we zullen vieren als het hoogtepunt van de vastenreis, al zijn schoonheid en betekenis ontvouwen. Dit zal gebeuren als we door boetedoening deelnemen aan de overgang van dood naar leven, van machteloosheid naar de mogelijkheden van God.

De martelaren uit de oudheid en uit onze tijd schitteren als pioniers op onze weg naar Pasen. De oude Romeinse traditie van de vastenstaties – die vandaag begint met de eerste statie – is leerzaam: ze verwijst zowel naar het onderweg zijn, als pelgrims, als naar het stilstaan, statio, bij de "herinneringen" aan de martelaren, waarop de basilieken van Rome zijn gebouwd. Is dit misschien geen uitnodiging om in de voetsporen te treden van de bewonderenswaardige getuigen van het geloof, die nu overal ter wereld te vinden zijn? Laten we de plaatsen, verhalen en namen gedenken van degenen die de weg van de zaligsprekingen hebben gekozen en die tot het einde toe hebben beleefd. Hun leven is als ontelbare zaadjes die, zelfs toen ze verspreid leken te zijn, in de aarde werden begraven en de overvloedige oogst hebben voorbereid die wij mogen binnenhalen. De vastentijd bevrijdt ons, zoals we in de Evangelielezing hebben gezien, van de drang om koste wat kost gezien te worden (Mt. 6, 2.5.16)[[b:Mt. 6, 2.5.16]], en leert ons in plaats daarvan te zien wat er geboren wordt, wat groeit, en spoort ons aan om dat te dienen. Het is de diepe harmonie die tot stand komt met de God van het leven, onze Vader en de Vader van allen, in het geheim van hen die vasten, bidden en liefhebben. Laten we met soberheid en vreugde ons hele leven en ons hart opnieuw op God richten.