De onvervangbare waarde van boetedoening

Geliefde zonen en dochters!

Deze audiëntie is begonnen met de zeer expressieve en karakteristieke ritus voor de opening van de vastentijd, de ritus van het opleggen van as, die dan ook het thema vormt van het korte gesprek waarmee wij vandaag onze bezoekers verwelkomen. Wij menen dat wij hun de verschuldigde hoffelijkheid niet ontzeggen als wij hen, of zij nu acteurs of toeschouwers zijn, hebben laten deelnemen aan een zo strenge en indrukwekkende boetedoeningceremonie; in de eerste plaats omdat u, pelgrims en bezoekers, niet minachtend bent, maar juist zo goed mogelijk de persoon en het leven van de paus in de uitoefening van zijn ambt wilt observeren; en dit uit een interesse die veel groter is dan die voor bijzondere en folkloristische taferelen, maar uit interesse voor uw religieuze vroomheid en uw kinderlijke devotie voor de opvolger van Sint-Petrus en plaatsvervanger van Christus. Ten tweede omdat de asceremonie voor iedereen belangrijk is en vandaag een actuele waarde krijgt, die iedereen uitnodigt om zich er geestelijk bij aan te sluiten: we hebben er bewust voor gekozen om haar dit jaar in dit plechtigere kader te vieren, dat meer bevorderlijk is voor de bezinning op haar indrukwekkende betekenis.

De betekenis van het asritueel is tweeledig: herinneren aan de dood, boete opleggen; twee betekenissen die samenkomen in één, namelijk het bewustzijn van de zonde, de oorspronkelijke en fatale oorzaak van de dood, weer tot leven wekken en de remedie brengen die ons is toegestaan, namelijk boetedoening. Niets ernstigers, niets meer dramatischer kan aan het geweten van de mens worden opgelegd; dat weten de moderne existentialisten, die elders geen sterkere redenen voor hun angst zouden kunnen vinden.

De Kerk als leermeesteres is niet bang om haar gelovige leerlingen ontzagwekkende lessen te geven, zoals deze: die van de as, dat wil zeggen het einde van alles wat geschapen is, die van de fatale vergankelijkheid van wat wij zijn en van wat ons leven liefheeft en bewondert, die van het tragische en onverbiddelijke lot dat als een altijd op de loer liggende valstrik ten grondslag ligt aan elke volwaardige manifestatie van het leven, de valstrik van de dood die op het punt staat het mooiste en kostbaarste wat we hebben te verslinden; en hier is de as, de doffe, dorre en ellendige conclusie van de hele wereld van onze levenservaring in de tijd, schepper en vernietiger. En alsof het symbool nog niet genoeg is om ons aan zo'n verschrikkelijk lot te doen denken, worden er woorden aan toegevoegd en herhaald; en die kunnen niet ernstiger en waarachtiger zijn: “Bedenk, mens, dat je stof bent en tot stof zult terugkeren”; en bij de meedogenloze woorden hoort de gebaar; het gebaar dat degene die het uitvoert en degene die het ontvangt doet beven, het opleggen van dit teken van vernedering en dood op het hoofd van een levend persoon.

Toch is dit geen macaber en wanhopig ritueel. We denken aan de middeleeuwen, toen het alfabet van het denken veel baat had bij tastbare dingen en toen het spirituele leven als superieur werd beschouwd aan elke andere vorm van ons complexe bestaan. Maar de oorsprong van deze symbolische taal gaat verder terug, toen niet alle gelovigen, zoals nu het geval is, de as op het hoofd kregen opgelegd, maar alleen de gekwalificeerde boetelingen, die zo in staat werden gesteld om hun zonden publiekelijk te boeten voor de gemeenschap van gelovigen en op die manier gedeeltelijk van haar werden afgescheiden. Het gaat zelfs nog verder terug, naar de begintijd van het christendom, dat eveneens erfgenaam was van een Bijbelse traditie, die het bestrooien met as juist associeert met het belijden van boetedoening, en daar nog het dragen van een ruw en armzalig kleed van vernedering, het boetekleed, aan toevoegt. (Esth. 4, 3; Matth. 11, 21)[[b:Esth. 4, 3; Matth. 11, 21]] Dat wil zeggen dat het gebruik van dit symbool door de hele traditie van het Oude en het Nieuwe Testament heen loopt en deel uitmaakt van die krachtige taal die de goddelijke pedagogie van de verlossing gebruikt, niet om ons tot wanhoop te drijven, maar tot bekering, tot boetedoening, het beginsel en de weg van onze rehabilitatie en de voorwaarde om terug te winnen wat we nooit meer zouden kunnen bereiken: de barmhartigheid van God, zijn genade, ons bovennatuurlijke leven, het enige waarin al onze aspiraties moeten worden vervuld.

Wij, moderne mensen, kunnen ons afvragen of deze pedagogie nog begrijpelijk is. Wij antwoorden bevestigend. Omdat het een realistische pedagogie is. Het is een strenge oproep tot de waarheid. Het brengt ons terug naar de juiste visie op ons bestaan en onze bestemming. Ze stelt ons de filosofie van de wijsheid voor. Ze verrast de moderne mens op twee manieren: door haar immense vermogen tot illusie, tot autosuggestie, tot systematische zelfbedrog over de realiteit van het leven en zijn waarden; en roept ons toe dat we sterfelijk zijn en dat we een bevredigende verklaring moeten geven voor ons lot, dat ons, als we het begrijpen en er goed over nadenken, dwingt om onze hoogste belangstelling te richten op de waarden die aan de vernietiging door de as ontsnappen: de spirituele waarden, de morele waarden. En het andere aspect, waaronder de moderne mens toegankelijk is voor deze harde leer, is het fundamentele pessimisme van de mens zelf. Men kan zeggen dat het grootste deel van de menselijke documentatie die ons vandaag de dag door de filosofie, de literatuur en de entertainmentwereld wordt aangeboden, concludeert met de onontkoombare ijdelheid van alle dingen, de immense droefheid van het leven, de metafysica van het absurde en het niets. Deze documentatie is een verheerlijking van de as. Maar terwijl zij in de as verzinkt en troosteloos blijft, stijgt de les van de christelijke ascese uit de as op naar hoop en leven, en maakt er een instrument van boetedoening van, dat wil zeggen van bekering, van verandering, van nieuwe kracht en vreugde.

En zo legt de Kerk ons deze les op, niet alleen omdat ze waar is, maar vooral omdat ze noodzakelijk is. En ze is altijd noodzakelijk: vandaag, net als gisteren. De vormen van boetedoening veranderen, en niet weinig, maar de menselijke behoefte verandert niet, de wet van God verandert niet. Dat is wat wij hebben trachten uit te leggen in ons recente leerstellige en disciplinaire document, dat begint met het woord dat het zijn titel geeft: “Paenitemini[2712]”.

Lieve kinderen, u doet er goed aan er even naar te kijken; en wees er zeker van dat u niet alleen niet bedroefd en belemmerd zult worden in uw plichtmatige en intense activiteiten, maar eerder onderwezen, getroost en dichter bij die geest gebracht zult worden, waarvan wij zouden willen dat het christelijke leven er na het Concilie door nieuw leven wordt ingeblazen.

Een goede vastentijd dus, en vanaf nu een goed Pasen! Met onze apostolische zegen.