De paus verwerpt het transhumanisme: een eerste inkijk van de encycliek

Over slechts enkele uren wordt Magnifica Humanitas[9800], de eerste encycliek van het pontificaat van paus Leo XIV, officieel gepresenteerd. Prevost ondertekende het document op 15 mei, de 135e verjaardag van Rerum Novarum[651], de baanbrekende encycliek van zijn voorganger paus Leo XIII. Het is alom bekend dat het centrale thema de bescherming van de menselijke persoon in het tijdperk van kunstmatige intelligentie zal zijn.

Maar wat zullen we eigenlijk lezen in deze langverwachte encycliek? We kunnen alvast een voorproefje geven. Het centrale argument van de paus is dat Magnifica Humanitas[9800], geconfronteerd met technologische vooruitgang, voor een kruispunt staat tussen zelfvoorziening en solidariteit. De tekst presenteert dit alternatief aan de hand van Bijbelse beeldspraak. Het gevaar van de buitensporige macht van de mensheid over zichzelf – een concept dat al door paus Benedictus XVI in Spe Salvi[2067] werd onderzocht – wordt hier heroverwogen in het licht van de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie en digitalisering.

De encycliek[9800] verdiept en breidt de opmerkingen uit die de nieuw gekozen paus tegen de kardinalen maakte toen hij uitlegde dat hij zijn pauselijke naam had gekozen als eerbetoon aan Rerum Novarum[651], dat “de sociale kwestie behandelde in de context van de eerste grote industriële revolutie”, terwijl “de Kerk vandaag iedereen de schat van haar sociale leer aanbiedt als antwoord op een nieuwe industriële revolutie en op ontwikkelingen in kunstmatige intelligentie, die nieuwe uitdagingen vormen voor de verdediging van de menselijke waardigheid, rechtvaardigheid en arbeid.” Rijk aan genade en troost in de Geest (vgl. Joh. 14, 25-27), [[9487|+13]]

De katholieke sociale leer staat in dit document opnieuw centraal. Ze wordt niet gepresenteerd als een rigide reeks regels, maar als iets levends — een manier om met de samenleving en met anderen om te gaan. Prevost had dit idee al verwoord in het voorwoord van een boek uit 2024 van zijn vriend en mede-augustijn, John Lydon. Magnifica Humanitas[9800] verwerpt beschuldigingen van ongepaste bemoeienis door de sociale leer, en benadrukt de betrokkenheid ervan bij de hedendaagse realiteit, terwijl het tegelijkertijd stevig in Christus is verankerd in plaats van in de sociologie.

De paus benadrukt sterk de rol van onderscheidingsvermogen, dat dient als leidraad voor menselijk handelen in een tijdperk dat steeds meer wordt gevormd door de omgang met kunstmatige intelligentie. In zijn boodschap voor de Werelddag van de Sociale Communicatie[9837] van dit jaar, waarin hij reflecteerde op de veranderingen die de digitale technologie teweegbrengt, citeerde Leo XIV Gregorius van Nyssa, die leerde dat “geschapen zijn naar het beeld van God betekent dat vanaf het allereerste moment van de schepping een koninklijk karakter op de mensheid is gedrukt”. Het behoud van menselijke stemmen en gezichten, [[9837|+4]]

Deze thema’s komen terug in de encycliek, waarin de paus de waardigheid verdedigt die aan ieder mens toekomt, simpelweg omdat hij of zij door God gewild, geschapen en bemind is. Het waarborgen van de menselijke waardigheid wordt gepresenteerd als het criterium om te beoordelen wat goed is en wat niet, zelfs op het gebied van technologische ontwikkeling. Wat de paus bovenal zorgen baart, is het risico van morele onverantwoordelijkheid dat voortvloeit uit het gebruik van kunstmatige intelligentie, en om deze reden gaat de encycliek dieper in op waarschuwingen die hij al tijdens het eerste jaar van zijn pontificaat had geuit.

Een voorbeeld hiervan was zijn boodschap voor de Internationale Dag van de Wiskunde, waarin Leo XIV opriep tot het gebruik van algoritmen die “de integrale groei van de persoon” respecteren en “de morele dimensie van deze opkomende technologieën” niet uitsluiten.

De wiskundig geschoolde paus bekritiseert degenen die, door hun toevlucht te nemen tot technologie, de menselijke conditie zelf trachten te overstijgen. In plaats daarvan prijst hij wat hij, in een veelzeggende toespraak tot de leden van de Raad van Bestuur van de Stichting Vaticaanse Sterrenwacht, een “gezond gevoel voor proportie” noemde. Zijn bezorgdheid richt zich vooral op de impact van kunstmatige intelligentie op menselijke relaties en het sociale weefsel. Zo bouwt Magnifica Humanitas[9800] voort op de recente oproep van de paus “ons in te zetten voor het bevorderen van vormen van communicatie die altijd de waarheid van de menselijke persoon respecteren, waarnaar elke technologische innovatie gericht moet zijn”, terwijl ook de vraag naar de relatie tussen technologie en vrijheid aan de orde wordt gesteld.

Ten slotte is het duidelijk dat de paus die voor het eerst voor de wereld verscheen met de woorden “vrede zij met u”, en die later met Donald Trump in conflict kwam over de situatie in Iran, nauwelijks kon vermijden de rol van nieuwe technologieën in oorlogsvoering aan de orde te stellen. In overeenstemming met het traditionele standpunt van de Heilige Stoel komt de verdediging van het multilateralisme naar voren als onvermijdelijk in een tijd waarin het kwetsbaarder lijkt dan ooit. En hoewel de oproep tot een ethisch gebruik van kunstmatige intelligentie in het algemeen geldt, wordt deze nog urgenter wanneer het om wapens gaat.

Uiteindelijk is Leo’s encycliek niet tegen AI; veeleer tracht zij, vanuit een typisch Augustijns perspectief, deze te sturen in de richting van de verwezenlijking van het algemeen welzijn. Daartoe herhaalt Magnifica Humanitas[9800] wat de paus tegen de Centesimus Annus Pro Pontifice Foundation zei toen hij de hoop uitsprak dat de mensheid het vertrouwen in haar eigen vermogen om de ontwikkeling van deze technologieën vorm te geven, zou kunnen herstellen en versterken. En het is opvallend dat Leo, terwijl hij een dergelijk door en door hedendaags onderwerp aansnijdt, zich genoodzaakt voelt te wijzen op de contemplatie van het Vleesgeworden Woord als de onmisbare weg uit de “verduistering van de betekenis van wat het is om mens te zijn”, zoals hij onlangs verklaarde.